grade

SAMENSTELLING VAN HET DRIEMAAGDENRETABEL

De beelden en beeldengroepen in het Driemaagdenretabel dateren van het begin van de 15de eeuw (ca. 1400 – 1404) en werden vervaardigd in het atelier van de ‘Meester van het Drie-Maagdenretabel van Hakendover’. Er zouden minstens zeven verschillende beeldhouwers aan het retabel hebben gewerkt. De beelden werden duidelijk niet door één en dezelfde hand gesneden, gezien de stijl en de verschillende manieren waarop de beelden en de groepen werden afgewerkt. De beelden en groepen werden gesneden uit notenhout.

De retabelbak blijkt niet zo oud te zijn als de beeldjes zelf. Hij dateert van het midden van de 16de eeuw en werd vervaardigd uit eik. Volledig openstaand meet de retabelbak 6,25 bij 2 meter. Het retabel vertelt in 12 scènes (met de groep van Onze-Lieve-Vrouw onder ‘t Kruis erbij zijn het er 13) de bouwlegende. In de rechthoekige retabelkast werden twee rijen van 13 nissen – verdeeld over het middengedeelte en de beide zijluiken - uitgewerkt met gotisch metselriewerk. Oorspronkelijk telde het retabel 90 figuren : 25 op de bovenste rij en 65 op de onderste rij. De buitenzijde van de luiken werd in de 16de eeuw beschilderd met taferelen uit het leven van Christus. Vóór 1635 was het retabel gepolychromeerd (= de beelden waren beschilderd) en daarna – tot de Franse Revolutie – was het verguld. Tot 1785 heeft het retabel in het koor van de kerk gestaan. Onder invloed van de ‘barokisering’ werd het retabel toen naar een zijaltaar in het noordtransept verplaatst.


A. DE TAFERELEN VAN DE BOUWLEGENDE

In 12 taferelen wordt de legende van de stichting van de kerk van Hakendover verteld. Op zeven van de twaalf taferelen komen de drie maagden voor. Opvallend is dat de eerste maagd steeds de geldbeurs vasthoudt, nu eens in de linkerhand, dan weer in de rechterhand. De kledij van de figuren is zeer typisch voor die tijd. De gotische plooienval en de verzorgde haartooi zijn zeer harmonieus uitgewerkt. In het midden van de taferelen trekt de groep van Onze-Lieve-Vrouw onder ‘t Kruis de aandacht.

B. DE ZALIGMAKER EN ZIJN 12 APOSTELEN – EEN APOSTELENBAK

De tronende Zaligmaker (sedes) zit breeduit op een bank, houdt in zijn linkerhand de wereldbol vast en houdt zijn rechterhand opgeheven met een zegenend gebaar. Links en rechts van de Zaligmaker bevinden zich tweemaal zes apostelen, die bijna allemaal een boek in de hand dragen. Eén apostel, de tweede aan de linkerhand van de Zaligmaker, houdt echter een geldbeurs in de hand en stelt overduidelijk de apostel Judas voor. Samen met de Zaligmaker vormen de apostelen een apostelenbak, een groep die iconografisch op zichzelf kan bestaan. Een dergelijke apostelenbak is ook terug te vinden in onder andere de Sint-Servaasbasiliek en het Bonnefantenmuseum te Maastricht.

C. DE TWAALF HEILIGEN : ZES MANNEN EN ZES VROUWEN

Boven de taferelen van de legende en aan beide zijden naast de apostelenbak werden twee maal zes heiligen bijgevoegd. Het zijn heiligen die in naburige bedevaartsplaatsen werden/worden vereerd.

Taferelen uit de bouwlegende

© afbeeldingen: Kikirpa, Brussel (www.kikirpa.be)

Een legende

Een middeleeuwse legende vertelt het verhaal over drie maagden die een kerk voor God willen bouwen.
Maar de plaats die ze kiezen, bevalt God niet...

Unsplashed background img 2

Vrouwelijke heiligen in het retabel

  • filter_dramaH. Catharina

    Sint-Catharina draagt een kroon met fleurons, wat zowel naar haar adellijke oorsprong als naar haar martelaarschap verwijst. In de rechterhand houdt zij een zwaard en aan haar linkerzijde staat het wiel met daaronder het hoofd van keizer Maxentius.

    Foto: Copyright Kikirpa, Brussel (www.kikirpa.be)

  • filter_dramaH. Barbara

    Modieus gekleed draagt de H. Barbara in haar linkerhand een vierkante toren met een puntig dak. Dit hoofdattribuut verwijst ook bij haar naar haar martelaarschap. Haar maagdelijkheid vormt een direct verband met de drie maagden van Hakendover.

    Foto: copyright Kikirpa, Brussel (www.kikirpa.be)

  • filter_dramaH. Agnes

    De H. Agnes is soberder gekleed. Aan haar rechtervoet ligt een lam (‘agnus’), haar attribuut dat tevens haar naam verklaart. Dit ‘Lam Gods’ verwijst naar haar mystieke huwelijk met Christus. Deze martelares en maagd staat opnieuw in verband met de drie maagden van Hakendover..

    Foto: Copyright Kikirpa, Brussel (www.kikirpa.be).

  • filter_dramaH. Gertrudis

    Dit beeldje werd door Van Uytvanck grondig gerestaureerd. De H. Gertrudis kreeg een nieuw gelaat en de rechterhand met staf werd er eveneens aan toegevoegd. Het gesloten boek in haar linkerhand en de muis aan haar voeten zijn evenwel nog oorspronkelijk uit de 15de eeuw. De H. Gertrudis wordt voorgesteld als een abdis met kromstaf en gesloten boek; een muis zit aan haar voeten. Dit beeld is de oudste voorstelling waarin een kromstaf, het boek en de muis samen voorkomen. De H. Gertrudis van Landen (en Nijvel) is in Hakendover goed bekend en zal in de landbouwersgemeente altijd een bijzondere plaats hebben bekleed als beschermster tegen de ratten- en de muizenplaag.

    Foto: Copyright, Kikirpa, Brussel (www.kikirpa.be).

  • filter_dramaH. Magdalena

    Bij de restauratie van 1920 kreeg dit beeld een vaas (zalfpot) in de linkerhand. Mogelijk hield de figuur in de rechterhand oorspronkelijk een pluim vast.

    Foto: Copyright, Kikirpa, Brussel (www.kikirpa.be).

  • filter_dramaH. Apollonia

    De H. Apollonia, maagd en martelares, wordt afgebeeld met haar attributen: de tang met de tand. Mocht dit beeld een kaars hebben meegekregen in plaats van de tang en de tand, dan kon dit beeld de H. Genoveva (van Parijs) voorstellen. De Sint-Genovevakerk van Oplinter was oorspronkelijk een gelijkaardige typekerk als die van Hakendover. De maagdelijkheid van de H. Apollonia staat echter in onmiddellijk verband met de drie maagden, zodat het waarschijnlijker is dat hier de heilige, die wordt aangeroepen tegen tandpijn, wordt uitgebeeld.

    Foto: Copyright Kikirpa, Brussel (www.kikirpa.be).






Mannelijke heiligen in het retabel

  • filter_dramaH. Benedictus of H. Lambertus van Luik

    De eerste mannelijke heilige is afgebeeld als abt in kovel met kromstaf, borstkruis en boek in de hand. Het is een beeldje gesneden door Van Uytvanck in 1923 ter vervanging van het beeld dat verdwenen was tussen 1890 en 1895. Dit beeld zou de H. Benedictus kunnen zijn: de cisterciënzerinnenabdij van Maagdendal lag dichtbij en de premonstratenzerabdij van Heylissem is evenmin veraf. Professor Maere daarentegen suggereert dat het de H. Lambertus van Luik kan zijn. De verering van de H. Lambertus was inderdaad wijd verspreid en Hakendover was oorspronkelijk afhankelijk van het prinsbisdom Luik.

  • filter_dramaH. Antonius

    Sint-Antonius, de alom zo populaire heilige, wordt voorgesteld in een pij, met zijn varkentje en zijn typische attributen: in de rechterhand houdt hij een boek en een bel vast; in de rechterhand draagt hij een T-staf (in het Oosten gebruikelijke taustaf of abtsstaf). Het varkentje springt rechts aan zijn voeten uit de vlammen (verwijzend naar het zogenoemde antoniusvuur) op. De H. Antonius behoedt mensen en vee van bepaalde onheilen zoals veeziekten. De mensen komen naar Hakendover op bedevaart om bescherming van hun veestapel af te smeken. Bovendien vindt de bedevaart het Dertienmaal plaats tijdens de Sint-Antoniusnacht van 17 januari.

    Foto: Copyright, Kikirpa, Brussel (www.kikirpa.be).

  • filter_dramaH. Gillis

    Het derde beeld is een heilige bisschop met in de linkerhand een pijl: Sint-Gillis, die vereerd wordt in de Sint-Gilliskerk van de Tiense fusiegemeente Kumtich. Met zijn rechterhand maakt hij een zegenend gebaar.

  • filter_dramaH. Dionysius

    De H. Dionysius van Parijs draagt zijn afgehouwen hoofd met bisschopsmijter in zijn handen. In het naburige Wulmersum stond destijds een kerkje, dat werd gesloopt in 1835 voor de aanleg van de spoorlijn, met als patroonheilige de H. Dionysius. Het grote beeld van de H. Dionysius in de kerk stamt uit de 16de eeuw.

    Foto: Copyright, Kikirpa, Brussel (www.kikirpa.be).

  • filter_dramaH. Laurentius

    De H. Laurentius is afgebeeld als diaken in dalmatiek met als attributen een rooster (waarop hij werd gemarteld) en de palmtak. De H. Laurentius wordt vereerd in de kerk van de Tiense deelgemeente Goetsenhoven, maar ook in Hakendover, Oplinter en Kumtich. In de kerk van Hakendover staat bovendien een 18de eeuws beeld van de H. Laurentius met een rooster.

    Foto: Copyright, Kikirpa, Brussel (www.kikirpa.be).

  • filter_dramaH. Johannes de Doper

    Het beeld van Sint-Jan-de-Doper verschilt van de andere door zijn loshangende haren, zijn stevige baard en bovendien is hij blootsvoets. Links draagt hij het Lam “dat de zonden wegneemt”: Christus zelf. Sint-Jan-de-Doper gaat de Zaligmaker vooraf, vandaar zijn plaats in het retabel.

    Foto: Copyright, Kikirpa, Brussel (www.kikirpa.be).