1 Geldolf van Hakendover

“Geldulfus de Hacchedor terram nobis tollit, quae 30 denarios solvit.” (Geldulfus van Hacchedor neemt ons het land af, dat 30 denarii opbrengt.)
- Rodulf, abt van de Sint-Trudo-abdij, vroege 12 ^eeeuw

Hoe kan je de vinger zitten op wanneer iets begon? Een kind uit een moederschoot kent een geboortemoment, een datum in de tijd. Die ligt achteraf vast in een akte of we onthouden het gewoon. Maar wanneer begint een dorp, wanneer ontstaat een religieus gebruik, een bedevaart, een processie? Het is geen kind dat uit een moederschoot ontspruit op een gegeven moment, het punt in de tijd waar moeder en vader naar uitkijken. Hoe oud is Hakendover? Wanneer ontstond de parochie en de kerk die niet gewijd was aan één of andere patroonheilige, maar aan God zelf? Zijn de bedevaart en processie even oud als Hakendover? Hoe ver kunnen we terug gaan? Tradities schieten niet als een graanhalm op uit één enkel zaad op één moment. Ze zijn veelvuldig van kiem, groei en oogst. Ze groeien en veranderen of sterven soms weer af om dan wat later na jaren weer op te schieten. Het verleden blijft vaag tot we ergens in een tekst, die ooit door iemand is neergepend, een spoor ontdekken. De oudste geschreven vermeldingen van Hakendover, duiken op in de kronieken van de Sint-Trudo-abdij te Sint-Truiden. Ze handelen over een gewelddadig conflict en over een bedevaart. Maar anders dan je zou denken gaat het niet over de bekende bedevaart van Hakendover zelf.

Hakendover en Sint-Truiden liggen op ongeveer 18 kilometer afstand. Beide liggen in Haspengouw – de vruchtbare streek die zich uitstrekt tussen Hasselt, Luik, Namen, Tienen en Leuven – en waren via lokale aftakkingen aangesloten op de oude Romeinse heirbaan van Boulogne-sur-Mer naar Keulen, de belangrijkste noord-zuidroute in de Lage Landen. In de vroege middeleeuwen maakte deze regio deel uit van Neder-Lotharingen binnen het Koninkrijk Oost-Francië en later van het Heilig Roomse Rijk. Het hertogdom Brabant ontstond pas later.

In het midden van de 7 ^eeeuw stichtte Sint-Trudo, een Frankische edelman die tot priester was opgeleid in Metz, een religieuze gemeenschap in Zerkingen, het latere Sint-Truiden. Na de verwoesting door de Noormannen in 883 werd de abdij in de 10 ^eeeuw heropgebouwd onder leiding van Adalbero I van Metz, die zowel bisschop als abt was. Hij liet een monumentale driebeukige kerk oprichten.

Tot in de 13 ^eeeuw bleef het benoemingsrecht van de abten in handen van het bisdom Metz. Tegelijkertijd trad de prins-bisschop van Luik, als wereldlijke leenheer binnen het opkomende prinsbisdom Neder-Lotharingen, op als gezagsdrager — een situatie die ook gold voor Hakendover.

Rodulf (1070 – 6 maart 1138), abt van de abdij van Sint-Truiden, schreef kort na 1115 de eerste zeven boeken van de abdijkroniek van Sint-Truiden, de Gesta abbatum Trudonensium. Hij besteedde in zijn kroniek en brieven veel aandacht aan de goederen en inkomsten van de abdij, maar ook aan de conflicten met de adel waaronder de abdij meermaals te lijden had. Abt Rodulf protesteerde in een brief aan bisschop Stefanus van Metz over de zware misbruiken die de abdij van Sint-Truiden doorstond onder toedoen van Gyslebert van Duras(overleden 1138) en diens oudste zoon Otto II van Duras(overleden 1147). Zij droegen de voogdij ( advocatia) over de abdij en de stad Sint-Truiden, maar volgens Rodulf maakten ze van hun beschermingsrecht misbruik voor eigen voordeel.

Tijdens het bewind van Rodulf werd de abdij vier keer geplunderd. In 1114 koos Giselbert de kant van keizer Hendrik V in diens strijd tegen de hertog van Brabant. Hertog Godfried I plunderde de abdij. Rodulf bleef niet bij de pakken zitten en liet de abdij onmiddellijk herstellen. Nauwelijks drie jaar later werd de abdijkerk weer ingewijd.

In 1118 woonde Rodulf het concilie van Fritzlar bij, waar keizer Hendrik V in de ban werd geslagen. Bij de bisschopsverkiezing van Luik koos hij partij voor de pauselijke kandidaat Frederik van Namen. Dat schoot nogmaals in het verkeerde keelgat bij de keizer die hem in 1121 dwong de Sint-Trudo-abdij te verlaten. Rodulf begon aan een tocht langs onder meer de abdijen van Affligem, Gent, en Luik. Datzelfde jaar werd hij abt van de Sint-Pantaleonabdij te Keulen.

Tijdens zijn afwezigheid plunderde Giselbert samen met de hertog van Brabant nogmaals de abdij van Sint-Truiden. Door de bisschopsverkiezing van Adalbero van Leuven kon Rodulf in 1123 naar Sint-Truiden terugkeren. Zes jaar later, in 1129, vond opnieuw een plundering plaats, toen de hertog Giselbert te hulp schoot bij de Slag bij Duras.

Sinds maart 1137 was het ongezien droog in grote delen van Europa. Het leek wel alsof de lente werd overgeslagen. Op de akkers verbrandde de klaver in de verzengende zon. Beken en poelen, putten en bronnen stonden droog en vee en mens vonden nauwelijks water. Bomen en kreupelhout verdorden en vlogen in brand zonder dat iemand ze aanstak. De kroniekschrijver van de Annales Egmondensis schreef dat in Vlaanderen veel kloosters door de bliksem in vlammen waren opgegaan. Maar in Sint-Truiden viel de abdij voor een vierde keer ten prooi aan de weerbarstige lokale adel. Stak de langdurige droogte het vuur niet alleen letterlijk, maar ook figuurlijk aan de lont?

Rodulf duidde Giselbert steeds aan als de grote boosdoener, maar het is duidelijk dat de abdij een rol speelde in de politieke perikelen van die tijd. De hertog van Limburg was oppervoogd van de abdij van Sint-Truiden. De vijandigheid tussen de hertogen van Limburg en Brabant over Neder-Lotharingen zorgde vermoedelijk mee voor de spanning.

In zijn brief aan Stefanus ving Rodulf aan met het verhaal van Otto’s inval in het abdijdorp Villarium ( “Otto filius advocati nostri Gysleberti villam nostram Villarium invasit absque ulla deplanctione”, mogelijk gewoon Sint-Truiden). Daar ontvoerde Otto de onschuldige hofmeier Anduardus zonder enige aanklacht naar Wormia (Waremme, Borgworm?), waar hij hem opsloot en slechts vrijliet na betaling van zilver. De graanvoorraden werden vernield en schepen Franco werd gevangen genomen. Hij kwam vrij na het betalen van 48 solidi losgeld. Bovendien ontnam Otto hem tot twee keer toe ossen die hij vervolgens liet terugkopen. Hij verwondde de schepenen Stephanus en Menardu en liet hen opsluiten. Ze moesten zich vrijkopen voor 18 en later 45 solidi.

In Borlo bij Gingelom, vond in één jaar tijd 32 keer een verplichte overnachting plaats met minstens 300, soms 400 paarden, waarbij de boeren losgeld moesten betalen. Op andere plaatsen, zo klaagde Rodulf, liet Otto abdijschuren openbreken en de schoven graan meenemen. De abdij klaagde herhaaldelijk bij Gyslebert, maar zonder resultaat.

Gyslebert en zijn zoon waren niet de enigen die de abdij en haar “bezittingen” belaagden. Zo onttrok Gerard van Dormaal elk jaar een tiende en vijf solidi aan de abdij.

Opmerkelijk echter is dat Rodulf ene Geldolf van Hakendover vermeldde. Die Geldolf ontnam de abdij een stuk land dat jaarlijks 30 denariiopbracht. Waar dit stuk grond gelegen was, schreef hij niet neer en het jaar waarin dit gebeurde al evenmin. De originele Latijnse bron benoemt hem als Geldulfus de Hacchedor. De brief van Rodulf aan Stefanus vormt daarmee niet alleen de oudste geschreven vermelding van de naam Hakendover, maar eveneens de enige keer waarop de naam onder een andere vorm dan Hakendover opduikt in de middeleeuwen.