Brouwerijen en bier in middeleeuws Hakendover

In de veertiende eeuw was Hakendover niet alleen een landbouwdorp. Uit de cijnsboeken blijkt dat er ook brouwerijen, biergerelateerde inkomsten en brouwerijfamilies aanwezig waren. De vermeldingen zijn kort en administratief, maar samen geven ze een interessant beeld van een dorp waar bierproductie en bierhandel deel uitmaakten van het lokale economische leven.

Een van de vroegste vermeldingen gaat over Hendrik de Monte. Rond 1370 wordt een stuk land beschreven bij de weg die liep van zijn brouwerij naar Ezemaal. In hetzelfde cijnsboek wordt Hendrik de Monte ook rechtstreeks genoemd in verband met “zijn brouwerij”. Daarbij worden ook vijvers of beken vermeld. 

Naast de brouwerijen zelf waren er ook inkomsten die met bier verbonden waren. Zo wordt de weduwe van Jan van Nederheem vermeld in verband met de “pandcijns” en “alle rechten van bier in het dorp Hakendover”. Dat wijst op een financieel recht of een heffing die met bier te maken had. De tekst zegt niet precies of het om productie, verkoop, taprecht of een andere vorm van bierinkomsten ging, maar het is duidelijk dat bier in Hakendover ook juridisch en economisch geregeld was. Voor dat recht werd een cijns van zes denieren vermeld. Later komt dezelfde context opnieuw voor, onder meer via Hendrik Ottensone, die optrad namens de weduwe.

Vooral de familie van Kersbeke komt opvallend vaak naar voren. In de tweede helft van de veertiende eeuw wordt een huis gesitueerd tegenover de brouwer van heer Franco van Kersbeke. Dat betekent dat Franco, of minstens zijn bezit, verbonden was met een brouwerijactiviteit. De brouwerij was bovendien zichtbaar genoeg om als oriëntatiepunt te dienen.

Ook Hendrik van Kersbeek wordt genoemd in verband met een brouwerij “met toebehoren”. Die formulering suggereert dat het niet alleen om een los gebouw ging, maar om een geheel van brouwerijgebonden goederen: mogelijk erf, installaties, opslagruimte, watergebruik of andere aanhorigheden. In dezelfde bron worden ook de zonen van Kersbeke vermeld. Hun brouwerij lag aan of bij een weg richting Wulmersum en fungeerde opnieuw als herkenningspunt in het landschap.

Die opeenvolgende vermeldingen maken duidelijk dat de familie van Kersbeke in de tweede helft van de veertiende eeuw een belangrijke rol speelde in de bierproductie of in het bezit van brouwerijgebonden goederen in Hakendover. We zien Franco van Kersbeke, Hendrik van Kersbeek en de zonen van Kersbeke telkens in een brouwerijcontext verschijnen. Dat wijst niet op een toevallige losse vermelding, maar op een familie die duidelijk verankerd was in deze economische activiteit.

Ook instellingen konden met brouwerijen verbonden zijn. Het hospitaal van Tienen wordt vermeld bij een stuk straat aan de beek te Hakendover, gelegen bij “zijn” of “hun” brouwerij. Dat toont dat brouwerijen niet alleen in handen van lokale families konden zijn, maar ook verbonden konden zijn met religieuze of caritatieve instellingen.

Alles samen tonen deze korte cijnsnotities dat Hakendover in de veertiende eeuw een bescheiden maar herkenbaar brouwerijlandschap had. Brouwerijen dienden als plaatsaanduiding, bier bracht rechten en cijnzen met zich mee, en bepaalde families — vooral de familie van Kersbeke — lijken daarin een opvallende positie te hebben ingenomen.

Een. brouwer uit Hakendover in Leuven

Henrick van Hakendoverwas een 15e-eeuwse hoppenbrouwer, vastgoedeigenaar en financier die actief was in Leuven en omgeving.

Hij wordt in de registers van de Leuvense schepenbank uitdrukkelijk vermeld als “hoppenbrouwer wonende te lovene”. In maart 1417 kocht hij vijftig pond hop die in Haspengouw was geteeld. Enkele jaren later, in oktober 1424, kocht hij het huis en de brouwerij Haeswyndein de Kasteelstraat ( Castristrata) in Leuven. Bij de aankoop hoorden ook de brouwketels, het vatschap en het gereedschap. Later bezat Henrick ook de brouwerij Den Ggelen Leu(De Gele Leeuw) in de Dorpstraat, tegenover het klooster van de Witte Vrouwen. Rond 1439–1440 verhuurde hij die brouwerij aan pachters, onder wie Arndt de Tiechelere en Henrick van Dunnemelck.

Henrick bezat daarnaast verschillende panden en erfrenten. Dat vastgoedbezit leidde soms tot geschillen. Zo verscheen hij in januari 1421 voor de schepenbank vanwege een conflict met zijn buurman Henrick van Vucht. Het ging om een gevelmuur aan de Scepstrate, de waterafvoer ( osendrup) van het dak en het onderhoud van een gemeenschappelijke stenen goot. In augustus 1424 droeg hij bovendien een goudkroon erfcijns over op een driehoekig deel van een huis in de Wandelwijk. In juli 1431 pachtte hij land aan Neckerspoel.

Naast zijn activiteiten als brouwer en vastgoedeigenaar was Henrick ook actief als geldschieter en borg. Toen zijn schuldenaar Eustacius le Caucheux hem zestig Franse kronen schuldig bleef, liet Henrick via het gerecht beslag leggen op diens woning aan de Werft en op landerijen in Heverlee, op het Langvelt.

Ook zijn familie komt in de bronnen voor. Samen met zijn broers Jan en Joes Barnarts kocht Henrick een bos. In april 1441 moesten zij voor de schepenbank de inkomsten en uitgaven van dat gezamenlijke bezit onderling vereffenen.

Referenties

1. Hendrik de Monte, weg van zijn brouwerij naar Ezemaal: ARA, RK 44699, cijnsboek van de hertog, ca. 1370, fol. 2v en 10r.
2. Weduwe van Jan van Nederheem, pandcijns en rechten van bier in Hakendover, 6 denieren cijns: ARA, RK 44699, cijnsboek van de hertog, ca. 1370, fol. 6v.
3. Johannes de Vivarionamens Jan van Nederheem, pandcijns en rechten van bier in Hakendover, 6 denieren cijns: ARA, RK 44699, cijnsboek van de hertog, ca. 1370, fol. 7r.
4. Hendrik de Monte, “de braxatorio suo”, met vijvers of grachten: ARA, RK 44699, cijnsboek van de hertog, ca. 1370, fol. 7v; ARA, RK 44700, cijnsboek van de hertog, tweede helft 14de eeuw, fol. 9v.
5. Hendrik Ottensonenamens de weduwe van Jan van Nederheem: ARA, RK 44700, cijnsboek van de hertog, tweede helft 14de eeuw, fol. 8r.
6. Weg naar de brouwerij van Hendrik de Monterichting Ezemaal: ARA, RK 44700, cijnsboek van de hertog, tweede helft 14de eeuw, fol. 2v.
7. Huis tegenover de brouwer van heer Franco van Kersbeke: ARA, RK 44700, cijnsboek van de hertog, tweede helft 14de eeuw, fol. 1v.
8. Olivier van Binkomnamens Goswin Meylaen en Hendrik van Kersbeek, brouwerij met toebehoren: ARA, RK 44700, cijnsboek van de hertog, tweede helft 14de eeuw, fol. 2r.
9. Hospitaal van Tienen, stuk straat bij de beek te Hakendover, bij zijn/hun brouwerij: ARA, RK 44700, cijnsboek van de hertog, tweede helft 14de eeuw, fol. 2r.
10. Reinier van Berlaar, straat naar Wulmersum en naar de brouwerij van de zonen van Kersbeke: ARA, RK 44700, cijnsboek van de hertog, tweede helft 14de eeuw, fol. 2r.