Op 13 december 1675 kwamen enkele inwoners van Overhespen vanuit Tienen terug naar huis. Wat op de weg achter Hakendover gebeurde, zou een maand later aanleiding geven tot een uitvoerig gerechtelijk onderzoek. Er was geplunderd, mensen waren door soldaten achtervolgd en bedreigd, er waren schoten gevallen en uiteindelijk bleef een militair dood achter.

Centraal in het onderzoek stond Sulpitius de Cat, in de getuigenverklaringen ook Plissen de Catgenoemd. Hij werd ervan verdacht bij de dood van de soldaat betrokken te zijn geweest. Maar de verklaringen in het dossier vertellen een ingewikkelder verhaal dan alleen dat van een dodelijk schot.

De gerechtelijke overheid van Hakendover begon op 13 januari 1676 getuigen onder ede te horen. De bedoeling was nog niet om een definitief vonnis uit te spreken. Dit was een informatie preparatoir: een voorbereidend onderzoek waarin men zo nauwkeurig mogelijk probeerde vast te leggen wie wat had gezien en gehoord.

Een van de belangrijkste getuigen was Jan Schuerkens, een pachter uit Overhespen van ongeveer 33 jaar.

Hij kwam die dag uit Tienen. Achter Hakendover ontmoette hij Dries of Andries Donders, een inwoner van Wange. Donders waarschuwde hem voor wat er verderop gebeurde. Er waren militairen op de weg die reizigers lastigvielen. In de verklaring van Schuerkens worden ze zelfs “voleurs”, dieven, genoemd: zij waren mensen aan het plunderen en beroven.

Schuerkens trok verder in gezelschap van Donders en twee andere mannen: Marten Granesen Plissen de Cat, oftewel Sulpitius de Cat.

Toen zij verdergingen, verschenen uit een “holle straete”een aantal soldaten te paard. De verschillende getuigen spreken over zes of zes à zeven militairen.

De mannen vertrouwden de situatie kennelijk niet. Zij begonnen zich terug te trekken of weg te lopen in de richting van Hakendover.

Dat bleek niet zonder reden.

Soldaten zetten de achtervolging in.

Andere getuigen bevestigen dat de militairen die dag reizigers op de weg tegenhielden. Martinus Granes verklaarde later dat vier soldaten andere voorbijgangers aanvielen en plunderden, terwijl twee anderen achter hem en zijn gezelschap aangingen.

Het was dus geen geïsoleerde woordenwisseling tussen één burger en één soldaat. Volgens de getuigen was er al vóór de fatale confrontatie sprake van intimidatie en beroving langs de weg.

Een opmerkelijke getuige was Daniël Heylen, pastoor van Overhespen.

Ook hij kwam uit Tienen. In de omgeving achter Hakendover zag hij militairen die enkele personen hadden tegengehouden. Wat de soldaten precies met hen deden, kon hij niet zien.

Heylen was op dat ogenblik in gezelschap van twee jonge vrouwen uit Overhespen. Dat waren Maria de Bons, ongeveer 22 jaar oud, en de tweede Maria, wier familienaam ik als Valinxslees.

Ook zij probeerden zich van de soldaten te verwijderen.

Een soldaat reed hen echter achterna.

De militair wilde blijkbaar dat de jonge vrouwen halt hielden of terugkeerden. Pastoor Heylen mengde zich in het gesprek en kwam voor hen tussenbeide. Daarop eiste de soldaat van hem een patacon als “drinckgelt”.

Een patacon was geen symbolisch bedrag. De soldaat vroeg dus daadwerkelijk geld om hen verder met rust te laten.

Heylen gaf hem enig drinkgeld. Daarna keerde de militair terug naar zijn kameraden.

De beide Maria's werden later afzonderlijk gehoord. Zij bevestigden de verklaring van de pastoor voor zover zij de gebeurtenissen zelf hadden meegemaakt. Ze maakten daarbij een belangrijk voorbehoud: een later gesprek dat Heylen met andere slachtoffers van de soldaten had gevoerd, hadden zij zelf niet bijgewoond.

Dat onderscheid tussen wat iemand zelf zag en wat hij later van anderen hoorde, wordt in het onderzoek geregeld gemaakt.

Pastoor Heylen verklaarde namelijk dat hij vervolgens met mensen sprak die eerder door de soldaten waren tegengehouden.

Volgens hen hadden de militairen goederen of geld ter waarde van drie à vier pataconsafgenomen.

Dat sluit aan bij de andere verklaringen waarin sprake is van reizigers die werden aangevallen en geplunderd.

Het beeld dat uit de verschillende getuigenissen ontstaat, is vrij consequent: een groep gewapende militairen hield zich achter Hakendover op, viel reizigers lastig en beroofde ten minste een aantal van hen.

Maar vervolgens richtten twee soldaten hun aandacht op Sulpitius de Cat en de mannen die met hem onderweg waren.

Martinus Granes beschreef het begin van die achtervolging uitvoerig.

Hij was samen met Jan Schuerkens en Plissen de Cat vanuit Tienen gekomen toen zij Andries Donders ontmoetten. Donders waarschuwde hen voor de soldaten die zich in de holle straat ophielden.

Toen de soldaten naderden, vielen vier van hen andere mensen op de weg aan. Twee militairen gingen achter Granes, Schuerkens en De Cat aan.

De mannen zetten het op een lopen.

De twee soldaten haalden hen echter in.

Ze vroegen waarom ze voor hen wegliepen.

Het antwoord van de burgers was opmerkelijk eenvoudig: omdat zij bang voor hen waren.

Daarna escaleerde de confrontatie snel.

Een van de soldaten reed met een gespannen of schietklaar musket naar Sulpitius de Cat toe. De andere militair stond lager op de weg.

Volgens Granes riep die tweede soldaat naar zijn kameraad:

“Schiet, schiet.”

Granese verklaring wordt vanaf dat ogenblik minder rechtstreeks, want hij deed wat in die omstandigheden begrijpelijk was: hij liep weg.

Hij verklaarde dat hij uit angst hard naar Hakendover vluchtte.

Terwijl hij wegliep, hoorde hij twee schoten.

Wie die schoten precies had gelost, had hij niet gezien.

Jan Schuerkens bleef blijkbaar lang genoeg in de buurt om meer van de confrontatie te zien.

Zijn verklaring is daarom cruciaal voor de zaak tegen Sulpitius de Cat.

Volgens Schuerkens richtte een van de soldaten zich rechtstreeks tot De Cat en eiste iets van hem dat de klerk schrijft als “fisique”. Uit de context blijkt dat het om een wapen gaat; ik zou het zonder verdere zekerheid niet preciezer benoemen.

De soldaat probeerde dat wapen met geweld van De Cat af te nemen.

Niet één keer, maar volgens de verklaring twee of drie keer.

Tegelijk had de militair zijn eigen musket gereed.

Schuerkens verklaarde dat de soldaat kennelijk van plan was De Cat neer te schieten. Er gebeurde vervolgens iets wat bij vuurwapens uit die periode kon voorkomen: het kruit in de pan ontbrandde, maar het wapen vuurde blijkbaar niet zoals bedoeld.

Met andere woorden: de ontsteking werkte, maar het schot zelf lijkt niet te zijn afgegaan.

Daar bleef het niet bij.

Schuerkens zag vervolgens dat de andere soldaat op Sulpitius de Cat schoot.

Pas daarna, zo luidt zijn verklaring, zag De Cat zich gedwongen zich te verdedigen.

Schuerkens formuleerde het uitdrukkelijk als verdediging van diens lichaam of leven: De Cat was volgens hem “tot defensie van sijn lichaem”genoodzaakt te handelen.

De Cat schoot daarop een van de twee soldatenneer.

Dat is de meest directe verklaring in het hele dossier over het fatale schietincident.

Maar ook hier moet zorgvuldig worden gelezen. Dit is wat Jan Schuerkens onder ede verklaarde. Het document dat we hebben is geen vonnis waarin een rechtbank heeft vastgesteld dat De Cat inderdaad uit wettige zelfverdediging handelde.

Wel is duidelijk dat Schuerkens de volgorde zeer specifiek beschrijft: bedreiging, pogingen om De Cats wapen af te nemen, een mislukte of onvolledige ontbranding van het musket van een soldaat, vervolgens een schot door een tweede soldaat, en pas daarna het schot van De Cat.

Verschillende inwoners van Hakendover zagen de gebeurtenissen vanop afstand.

Christiaen Davidts, een pachter van ongeveer dertig jaar, bevond zich in zijn huis. Van op zijn zolder zag hij achter het dorp een soldaat en een burger met elkaar redetwisten. Er kwam nog een andere man bij.

Daarna hoorde én zag hij dat er werd geschoten.

Maar hij kon niet onderscheiden wie van de twee mannen het schot had gelost, omdat ze zo dicht bij elkaar stonden.

Toen vervolgens meer soldaten kwamen aangereden, vluchtten de burgers. Davidts hoorde mensen om hulproepen.

Ook dat is belangrijk. De plaatselijke getuigen zagen dus geen rustig duel tussen twee mannen. Zij zagen een chaotische confrontatie waarbij meer soldaten kwamen opdagen en burgers wegvluchtten.

Een andere getuige, Denneken Sevenants, bevond zich eveneens op de zolder van Christiaen Davidts.

Zij was de vrouw van Symon Booven en woonde in Hakendover.

Van daaruit zag zij achter het dorp hoe een soldaat naar twee burgersreed. Er ontstond ruzie of een handgemeen.

Een van de burgers greep de soldaat volgens haar bij de hals.

Daarop hoorde zij een schot.

Ook zij kon vanuit haar positie niet betrouwbaar zeggen wie er had geschoten.

De burgers vluchtten en andere soldaten kwamen aangereden.

Haar verklaring toont waarom enige voorzichtigheid nodig is bij het reconstrueren van de precieze seconden vóór het fatale schot. Van dichtbij zag Schuerkens een aanval door de soldaten en beschreef hij De Cats handelen als zelfverdediging. Van verderaf zag Sevenants ook dat een burger de soldaat fysiek vastgreep.

Die verklaringen hoeven elkaar niet noodzakelijk tegen te spreken: ze beschrijven verschillende ogenblikken en worden vanuit verschillende plaatsen afgelegd. Maar het dossier laat niet toe om elke beweging exact op een tijdlijn van seconden te plaatsen.

Ook Elisabeth Stevens, de vrouw van Sebastiaen Stevens de Oude, zag een deel van het gebeuren.

Zij bevond zich in de mesthof van Christiaen Davidtsen zat op een wagen terwijl zij met stro bezig was.

Ze zag drie mannen achter Hakendover. Op een bepaald moment liepen zij terug in de richting van het dorp.

Een soldaat reed het veld in, achter hen aan.

Vervolgens werd er geschoten.

Ook Elisabeth Stevens kon niet zeggen wie het schot had gelost.

De mannen vluchtten.

Haar verklaring bevestigt opnieuw de achtervolging: de burgers bewogen zich naar Hakendover terug terwijl een bereden militair hen achterna ging.

Het aantal schoten komt in verscheidene verklaringen terug.

Martinus Granes hoorde er twee.

Andries Donders hoorde eveneens twee schoten.

Pastoor Heylen verklaarde dat hij, nadat hij soldaten achter mensen uit Hakendover had zien aangaan, eveneens schoten hoorde.

Niet iedereen kon zien wie vuurde.

Dat is precies waarom de verklaring van Jan Schuerkens zo belangrijk was voor Sulpitius de Cat: hij is degene die de opeenvolging van de vuurwapengevechten het meest concreet beschrijft.

De andere getuigen ondersteunen vooral de omstandigheden rondom die confrontatie: de plunderingen, de achtervolging, de bedreiging, de vluchtende burgers en de aanwezigheid van meerdere soldaten.

Andries Donders, ongeveer 56 jaar en inwoner van Wange, was eveneens vanuit Tienen onderweg.

Hij was degene die de anderen voor de soldaten had gewaarschuwd.

Donders zag de militairen op of bij de weg en zag dat zij mensen lastigvielen. Vervolgens zag hij hoe soldaten achter de groep met De Cat aangingen.

Hij hoorde twee schoten.

Daarna besloot hij niet meer via zijn gewone weg verder te gaan. Hij week van zijn normale route af en koos een andere weg naar zijn woonplaats Wange.

Ook dat kleine detail zegt iets over hoe bedreigend de toestand op de weg moet zijn geweest: een reiziger besloot zijn gebruikelijke route te verlaten om uit de buurt van de militairen te blijven.

De meest onmiskenbare vaststelling kwam van Peeter Schotsmans.

Schotsmans was ongeveer 33 jaar oud, inwoner van Hakendover en diende de plaatselijke heerlijkheid.

Hij hoorde in de buurt van zijn woning mensen om hulp roepen.

Hij ging in de richting van het geroep, achter het dorp Hakendover.

Daar vond hij een dode soldaat.

Bij het lichaam stonden twee andere militairen.

Een van die soldaten sprak een opmerking uit waaruit blijkt dat zij blijkbaar pas op dat ogenblik beseften — of beweerden te beseffen — dat hun kameraad dood was. De precieze bedoeling van die zin is door de formulering niet helemaal eenvoudig vast te leggen, dus ik zou er geen verdere conclusie aan verbinden.

Daarna zag Schotsmans nog andere soldaten aankomen.

Voor het gerecht stond daarmee in elk geval vast dat de gewelddadige confrontatie een dodelijk slachtoffer had geëist.

De getuigenissen laten een vrij gedetailleerde reconstructie toe.

Op 13 december 1675 hield een groep van ongeveer zes soldaten zich op de wegen achter Hakendover op. Verschillende getuigen verklaren dat zij reizigers tegenhielden en plunderden. Een pastoor en twee jonge vrouwen werden eveneens door een soldaat achternagereden; de pastoor moest geld geven voordat de militair hen weer met rust liet.

Sulpitius de Cat, Jan Schuerkens en Martinus Granes kwamen vanuit Tienen en werden door Andries Donders voor de soldaten gewaarschuwd.

Toen zij verdergingen, werden andere burgers door vier militairen geplunderd en zetten twee soldaten de achtervolging op De Cat en zijn metgezellen in.

De soldaten haalden hen in.

Er volgde een confrontatie met De Cat.

Volgens Jan Schuerkens probeerde een soldaat hem met een musket te bedreigen en zijn wapen af te nemen. Het wapen van die soldaat weigerde blijkbaar correct af te gaan. Een tweede soldaat schoot vervolgens op De Cat. Daarna schoot De Cat een van de militairen neer.

Andere getuigen zagen of hoorden delen van deze confrontatie, maar konden niet allemaal bepalen wie precies welk schot loste.

Kort daarna werd achter Hakendover een soldaat dood aangetroffen.

Even belangrijk is wat het dossier niet bewijst.

We kennen uit deze stukken de identiteit van de gesneuvelde soldaat niet met voldoende zekerheid. Het buitenblad bevat op dat punt een moeilijke lezing en ik zou daar geen naam uit reconstrueren.

We weten ook niet tot welk regiment, garnizoen of legeronderdeel de soldaten behoorden. De getuigen noemen hen eenvoudigweg militairen of soldaten.

We beschikken in deze zip evenmin over een uiteindelijke rechterlijke uitspraak. We kunnen dus niet zeggen dat Sulpitius de Cat later werd veroordeeld, vrijgesproken of formeel als handelend uit zelfverdediging werd erkend.

Wat we wél hebben, zijn de verklaringen waarmee zijn gedrag moest worden beoordeeld.

En vooral Jan Schuerkens' getuigenis is daarin zeer gunstig voor De Cat: volgens hem was De Cat niet degene die de confrontatie begon. Hij werd achternagezeten, bedreigd met vuurwapens, er werd op hem geschoten en pas daarna schoot hij terug.

Daarmee is dit dossier meer dan alleen een onderzoek naar een doodslag.

Het geeft een uitzonderlijk concreet beeld van de onveiligheid op de wegen rond Tienen, Hakendover, Overhespen en Wangeaan het einde van 1675: reizigers die elkaar waarschuwen voor gewapende mannen, soldaten die mensen beroven, een pastoor die geld moet afstaan om twee jonge vrouwen te beschermen, burgers die naar het dorp vluchten, mensen die vanaf zolders en boerenerven toekijken — en uiteindelijk twee schoten achter Hakendover, waarna een soldaat dood op het veld achterblijft.

Een maand later probeert de plaatselijke rechtbank uit al die gedeeltelijke waarnemingen te achterhalen wat er werkelijk gebeurd is.

En precies doordat de klerk niet alleen het dodelijke schot noteerde, maar ook de waarschuwingen, de plunderingen, het geroep om hulp, de achtervolgingen en de verschillende standpunten van de getuigen, kunnen we die decemberdag van 1675 vandaag verrassend dicht benaderen.