Oorlogsschade rond Hakendover en Wommersom, 1482–1485

Het proces van Arndt de Wreyser, pachter van het Hof te Boydens

Op 22 november 1485 kwam voor de schepenbank van Leuven een uitvoerig geschil ten einde tussen het godshuis van Vrouwenpark en Arndt de Wreyser, pachter van het Hof te Boydens. De procedure, opgetekend in de Leuvense schepenregisters van het schepenjaar 1485, geeft een uitzonderlijk gedetailleerd beeld van de gevolgen die de oorlog met het prinsbisdom Luik vanaf 1482 had voor het platteland ten oosten van Tienen.

De akte beschrijft de oorlog niet vanuit het standpunt van veldheren, maar vanuit dat van een grote landbouwuitbating. Zij vermeldt passerende en ingekwartierde krijgslieden, paarden die moesten worden gevoederd, grote hoeveelheden koren die werden gemalen en gebakken, bier en wijn die werden aangevoerd, vee dat werd geslacht of meegenomen, vernield huisraad, verloren paarden, onbezaaide velden en bewoners die bij het naderen van gewapende groepen hun akkers ontvluchtten.

Daar kwamen nog andere tegenslagen bovenop. In 1483 liep het Tiense broek onder door “wild water”, waardoor ook de beemden en tienden van Boydens schade leden. Zelfs in september 1485 verschenen nog ruiters die op het hof wilden logeren of er overlast veroorzaakten.

Arndt probeerde deze verliezen niet rechtstreeks op de soldaten of op de landsheer te verhalen. Zijn proces draaide om een andere vraag: hoeveel pacht kon Vrouwenpark nog van hem eisen wanneer de exploitatie van het hof door oorlog, militaire lasten en natuurrampen ernstig was verstoord? Hij vroeg daarom vermindering van zijn pacht en tienden, in de akte aangeduid als cortselen afslach.

Het Hof te Boydens en de pacht van Vrouwenpark

Aan de zijde van Vrouwenpark traden Karel van der Rivieren en broeder Boudewijn van Emichoven als procureurs op. Tegenover hen stond Arndt de Wreyser.

Het betrokken goed wordt in de akte genoemd als thoff te boydensen lag volgens dezelfde bron inde prochie van wolvershem.

Met deze plaatsnaam wordt hier Wommersom bedoeld. Arndt had het hof reeds eerder van Vrouwenpark in pacht gehouden. Daarna had zijn zoon Joris de Wreyser een nieuwe pacht voor de Leuvense schepenen opgenomen, vastgelegd in een Leuvense schepenbrief, voor een termijn van elf jaar. Arndt en enkele anderen hadden zich voor de eerste vijf jaren verbonden voor de naleving van deze overeenkomst.

Vrouwenpark stelde dat aanzienlijke achterstallen waren ontstaan. Volgens de rekeningen ging het onder meer om ongeveer 297 mud en twee halsters hard koren, 235 mud en zes halsters gerst, honderd Rijnsgulden en daarnaast raapzaad, erwten en andere verschuldigde goederen.

Arndt beriep zich daartegen op de uitzonderlijke omstandigheden waarin het hof sinds 1482 had verkeerd. Volgens hem hield de pachtovereenkomst rekening met zulke calamiteiten en kon hem bij algemene oorlog of andere zware tegenspoed cortselworden toegestaan, zoals ook andere kerkelijke grondheren tegenover hun pachters deden bij gemeynen orlogen ende tempeeste.

De oorlog die in 1482 begon

Arndt dateerde het begin van zijn zware verliezen uitdrukkelijk in 1482, int jair van lxxxii nae daflivicheit van mijnen heere genaden van luydick, waarna volgens het processtuk de orloghe opstont tusschen dit goet lant van brabant ende de quaetwillige vanden ... lande van luydick.

Daarmee wordt verwezen naar de crisis die ontstond na de dood van Lodewijk van Bourbon, prins-bisschop van Luik, op 30 augustus 1482. Willem de la Marck en zijn aanhang grepen vervolgens de macht in Luik, waarop vanuit Brabant en de Bourgondisch-Habsburgse gebieden militair werd ingegrepen.

Voor Hakendover en Wommersom was vooral van belang dat de militaire bewegingen zich in de onmiddellijke regio voltrokken. Troepen trokken via het gebied van Tienen en Zoutleeuw in de richting van Sint-Truiden en verder naar het Luikse.

Boydens op de grote doorgangsroute

Later in het proces werden Willem de Hane, Merten Machiels en Peter van der Linden, pachters en tiendenaars van het Sint-Lambertuskapittel rond Attenhoven, gevraagd naar de ligging van Boydens.

Zij verklaarden dat het hof lag op de passaige ende den rechten lijdt, waar het krijgsvolk tijdens de Luikse oorlog passeerde.

Meer bepaald lag het volgens hen opden rechten wech ... tusschen thienen ende leeuwe.

Met Leeuwewordt Zoutleeuw bedoeld. Boydens lag dus langs de verkeersas Tienen–Zoutleeuw en daarmee op een route die voor troepenbewegingen richting Sint-Truiden en het Luikse van groot belang was.

Zeven en een halve maand krijgsvolk

Arndt stelde dat grote aantallen krijgslieden niet alleen langs het hof trokken, maar er gedurende lange perioden verbleven. In zijn eerste schadeartikel sprak hij over seven ende een halve maendenwaarin gewapend volk op het Hof te Boydens werd onderhouden.

Volgens zijn berekening werden gedurende die periode iedere week drie mud koren gemalen en gebakken. Hij waardeerde deze post alleen al op driehonderd kronen.

De getuigen bevestigden dat de voedselproductie zeer sterk was toegenomen, maar zij waren voorzichtiger met Arndts exacte cijfers.

Onder de eerste getuigen bevonden zich Jan Schoenmaker, Willem Lathouwer, Jan Lathouwer, Odilie Suetmans en Katlijne Copermans. Zij verklaarden onder ede voor de schepenen van Hakendover dat tijdens de oorlog dikwijls twee of drie mud koren per week moest worden gemalen en gebakken; meestal minstens twee mud. De totale hoeveelheid konden zij niet meer bepalen.

De akte voegt daar een bijzonder plaatselijk detail aan toe. Rueben Mennekens en Daniel Blanckarts, molers van Eleshem, werden eveneens onder ede gehoord. Zij verklaarden dat dair vele corens gemalen wasen dat zij geregeld meer maalden dan in gewone omstandigheden, dat sij meer moelen dan den geheelen van ondertijden dicwijle deden.

De bron noemt hen dus uitdrukkelijk molenaars van Eliksem. Hun getuigenis bevestigt dat de uitzonderlijke hoeveelheid graan die voor de bevoorrading werd verwerkt ook buiten het Hof te Boydens zelf merkbaar was.

De plaatselijke getuigen

Jan en Willem Lathouwer verschijnen meermaals in het dossier als beëdigde getuigen, samen met andere personen die de situatie rond het Hof te Boydens van nabij kenden. De akte vermeldt geen bestuurlijke functie bij hun naam.

Dat contrasteert met Goessen Yliaes, die later uitdrukkelijk wordt aangeduid als goessen yliaes als scepen(e) van hakendover.

Over de precieze maatschappelijke positie of onderlinge familieband van Jan en Willem Lathouwer geeft deze akte geen nadere informatie. Wel blijkt uit hun verklaringen dat zij goed op de hoogte waren van het bedrijf en van de militaire diensten die ermee samenhingen.

Jan en Willem getuigden bijvoorbeeld samen over hamels die tijdens de oorlog waren meegenomen. Zij wisten dat dieren verdwenen waren, maar konden het exacte aantal niet geven. De herder Ghijs bevestigde vervolgens dat het om twaalf dieren ging.

Willem Lathouwer verschijnt later ook als iemand die rechtstreeks met de krijgstochten te maken had. Samen met Lambrecht van Gelbergen bevestigde hij dat een paard verloren was gegaan en dat Joris de Wreyser, Arndts zoon, tijdens een rit ten behoeve van het hof gevangen was genomen en zijn paard verloor.

Verder blijkt uit een andere verklaring dat Willem zelf gedurende een maand op militaire dienst was geweest.

Kaas, runderen en varkens

Arndt voerde aan dat de soldaten tijdens hun verblijf enorme hoeveelheden voedsel verbruikten.

Volgens hem waren zeshonderd kazen opgegeten, goed voor een schadepost van zestig Rijnsgulden. De getuigen konden dat precieze aantal niet bevestigen. Wel verklaarden zij dat zoveel kaas werd geconsumeerd dat extra perskaas moest worden aangekocht. Zij herinnerden zich bovendien dat het hof vijftien of zestien koeien telde.

Verder zouden vier runderen zijn opgegeten, elk ter waarde van zeven Rijnsgulden.

Ook varkens verdwenen. Volgens Arndt werden vijf varkens opgegeten en twee andere weggevoerd. Jan Schoenmaker en Odilie Suetmans verklaarden dat twee varkens door het krijgsvolk waren doodgestoken en vervolgens naar christiaens vanden balcke te wolmershemwaren gebracht.

Bier en wijn

Volgens Arndts schadestaat werd 33 amen bier verbruikt. Het bier moest in Wange uit het brouwhuis worden gehaald en kostte ongeveer dertig stuivers per aam. Hij becijferde de schade op 49½ Rijnsgulden.

De getuigen bevestigden dat uitzonderlijk veel bier werd gedronken, maar kenden het totaal niet meer. Op sommige dagen ging één vat op, op andere twee en soms drie.

Goert van Hoebroeck de Jonge verklaarde zelf bier te hebben gehaald en bevestigde de prijs van ongeveer 29 à 30 stuivers per aam.

Verder zou voor 53 Rijnsgulden aan Rijnwijn en landwijn zijn gehaald. Jan Schoenmaker en Odilie Suetmans bevestigden dat veel wijn was aangevoerd, zonder de precieze hoeveelheid te kennen.

Twaalf hamels

Ook schapen werden meegenomen.

Arndt stelde dat twaalf van zijn beste hamels, gecastreerde rammen die voor vlees en wol werden gehouden, verdwenen waren. Jan en Willem Lathouwer en Bellen Nagels bevestigden dat hamels waren weggenomen, maar kenden het aantal niet.

De herder Ghijs verklaarde echter wel dat er twaalf waren meegenomen. De waarde ervan kon hij niet bepalen.

Troepen van de prins van Oranje

De akte noemt meerdere malen de prince van oraingnen. De bron vermeldt dat deze prins tijdens de oorlog verbleef int godshuys van lynther.

De prins zelf verbleef dus volgens het processtuk in Linter, niet op Boydens.

Manschappen uit zijn gevolg bewogen zich echter wel door de omgeving. Arndt stelde dat onder meer tien mannen met tien paarden, deels behorend tot het gevolg van de prins van Oranje, gedurende vijftien dagen moesten worden onderhouden.

Nog opmerkelijker is dat mannen van de prins niet alleen als last, maar ook als beschermers optraden.

Toen de prins in Linter verbleef, gaf Arndt vijf mud haver aan zijn gezellen voir dbescudden vanden ... hove. Daarnaast werden vier bereden mannen van des ... princen van oraingnen wegengedurende een dag en nacht gehouden om dbescudden voir thoff van meer volcx.

Hun taak was dus het Hof te Boydens te beschermen tegen nog andere groepen krijgsvolk die er konden binnenvallen of zich laten inkwartieren.

De passage toont hoe dubbelzinnig militaire aanwezigheid voor de plaatselijke bevolking kon zijn. Dezelfde militaire organisatie die voedsel en onderdak vergde, kon tegen betaling of bevoorrading ook worden ingezet om andere gewapende groepen op afstand te houden.

De heer van Gete

Arndt vermeldde daarnaast vier mannen en vier paarden van de heer van Gete, die volgens hem gedurende 34 dagen en nachten moesten worden onderhouden.

De getuigen bevestigden dat vier mannen en vier paarden op het hof hadden gelegen, maar konden niet meer zeggen hoe lang.

Chantraine en het nabijgelegen Bosschellen

Ook de heer van Chantraine speelt een opvallende rol.

Chantraine of Chantereine was een commanderij van de Hospitaalorde van Sint-Jan van Jeruzalem. Onder deze commanderij ressorteerden verschillende huizen van de orde in Oost-Brabant. Daartoe behoorden onder andere Leuven, Binkom, Bosschellen in Hakendover en Walsbergen in Wommersom.

Bosschellen was dus het lokale Hakendoverse huis van dezelfde ordeorganisatie waarvan de overste als heer of commandeur van Chantraine werd aangeduid. Bovendien lag Bosschellen vlak bij het Hof te Boydens.

Dat maakt de vermeldingen in het proces veel begrijpelijker.

Arndt betaalde volgens zijn schadestaat drie Rijnsgulden aan mijns heeren van chantraine gesellenvoor dbescuddenvan het hof.

Odilie Suetmans bevestigde dat hij aan deze gezellen geld had gegeven, hoewel zij het exacte bedrag niet kende.

Vervolgens vermeldt de akte Wouter de valkenier, die twee Rijnsgulden ontving omdat hij thoff hielp bescudden ende tvolck van wapenen van dair weechde. Hij hielp dus het Hof te Boydens beschermen en joeg of leidde andere krijgslieden ervan weg.

Hierover getuigde Goessen Yliaes, schepen van Hakendover, dat hij persoonlijk wouteren mijns heeren van chantrain valkenerenamens De Wreyser twee Rijnsgulden had betaald.

De bron zegt niet dat deze mannen op Bosschellen woonden. Wel is het institutionele verband duidelijk: Bosschellen behoorde lokaal tot de organisatie van Chantraine, en dienaren van diezelfde heer van Chantraine waren betrokken bij de bescherming van het vlakbij gelegen Hof te Boydens.

Dat zij de toestand op Boydens goed kenden blijkt ook later in het proces. Vrouwenpark wilde namelijk dienaren van de heer van Chantraine als getuigen laten verklaren dat Boydens tijdens de oorlog daadwerkelijk was bewaakt en daarom volgens hen minder schade had geleden dan Arndt beweerde.

Verloren paarden en de gevangenneming van Joris

Arndt stelde dat hem tijdens militaire diensten twee paarden waren afgenomen, elk ter waarde van twintig Rijnsgulden.

Willem Lathouwer en Lambrecht van Gelbergen bevestigden dat tijdens de krijgstochten een paard was achtergebleven.

Zij verklaarden bovendien dat Joris de Wreyser uutgereden was int profijt vanden hoveen daarbij gevangen werd genomen, terwijl zijn paard verloren ging.

Militaire dienst

Arndt bracht ook de kosten van zijn eigen militaire verplichtingen in rekening.

Volgens zijn schadestaat moest hij zijn landsheer gedurende zeventien weken op eigen kosten dienen. Gedurende een deel van die tijd werden zes paarden ingezet, gedurende het overige deel vier, telkens met twee mannen.

Hij waardeerde deze last op 119 Rijnsgulden.

Verschillende getuigen bevestigden delen van deze dienst. Lambrecht van Gelbergen verklaarde tien weken met vier paarden te hebben gediend, Willem Lathouwer een maand, Reynken zes weken en Jan van Attenhoven 21 dagen met twee paarden.

Symoen van Belle verklaarde vijf weken of meer met vier paarden in het Land van Luik te hebben gediend.

Vernieling en kleiner vee

Volgens Arndt werd op het hof voor ongeveer twintig Rijnsgulden aan huisraad vernield. Getuigen bevestigden dat veel goederen ontwee geslagen of verbrand waren, maar konden de geldwaarde daarvan niet bepalen. Daarnaast werden speenvarkens, ganzen, eenden en kippen gedood, opgegeten of meegenomen. Hiervoor werd ongeveer zes Rijnsgulden schade opgegeven.

De landbouw ontwricht

Misschien nog ernstiger was de invloed van de oorlog op de landbouwproductie.

Arndt verklaarde dat hij door den loopen der vyandenhet hof en de gronden soms moest verlaten. Gewassen waarvan hij tienden moest ontvangen gingen verloren en sommige gronden konden niet of slechts gedeeltelijk worden bezaaid.

Hij raamde deze schade op meer dan tweehonderd Rijnsgulden en vroeg daarvoor een korting van 150 Rijnsgulden.

De schepenen van Hakendover verklaarden dat zij in die periode zoveel met hun eigen bevolking te doen hadden gehad dat zij niet alle schade van Arndt kenden. Wel bevestigden zij dat de landerijen zeer ongelijk bezaaid waren geweest.

Willem van der Beken en Nijs van Ophoven verklaarden dat sommige percelen wegens de vijand onbezaaid waren gebleven en delen van de tienden op het veld verloren gingen.

Goert Stevens gaf een bijzonder levendig beeld van de omstandigheden. Tijdens het zaaien moesten de boeren dicwijle vanden velde vlyeen vanden vianden. Hij zag groepen krijgslieden in de richting van het hof rijden, soms tien, twaalf of twintig mannen, soms meer of minder.

De getuigen hadden eveneens gezien hoe de pachter herhaaldelijk vlouwen met sijne peerden ende coeyen te lynther weert, met zijn paarden en koeien naar Linter vluchtte.

De overstroming van 1483

De schadestaat bevatte niet alleen oorlogsschade.

In 1483 werd de omgeving getroffen door een overstroming: int jair van lxxxiii tich dat dbroeck van thienen onderghynck vanden wilden watere.

Arndt stelde hierdoor schade te hebben geleden aan zijn tienden en aan de beemden die bij het Hof te Boydens behoorden, samen vijf Rijnsgulden.

De schepenen van Hakendover bevestigden deze post onder ede. Volgens hen was die scade van watere wel alsoe groot ... als den eysch vanden gelde.

De overstroming vormde dus een afzonderlijke natuurramp bovenop de militaire lasten waarmee het bedrijf reeds kampte.

Ook in september 1485 nog ruiters

Zelfs kort vóór het vonnis was de militaire overlast niet volledig verdwenen.

In september 1485 kwamen vijf ruiters uit Hespen naar het Hof te Boydens en wilden er logeren. Arndt betaalde twaalf stuivers.

In dezelfde periode kregen vier andere bereden mannen, die op het hof overdaet deden, acht stuivers.

De rol van de schepenbank van Hakendover

Hoewel de hoofdzaak voor de Leuvense schepenen liep, werd het plaatselijke bewijs in Hakendover verzameld.

De Leuvense rechtbank droeg partijen aanvankelijk op te proberen het geschil onderling te regelen. Zo niet moesten zij zich begeven onder de banck dair tvoirscreven hoff ende de goeden gelegen sijnom zich daar over de schade te informeren. Daarna moest de zaak opnieuw naar Leuven worden gebracht.

Daarom werden Arndts schadeartikelen onderzocht ter presentien der wet van hakendevel. De plaatselijke schepenen hoorden getuigen onder ede en stelden hun verklaringen op schrift.

Arndt verwees later in het Leuvense proces uitdrukkelijk naar het bewijs dat hij in de banck van hakendevelhad geleverd.

Vergelijking met andere getroffen pachters

Arndt probeerde tevens te bewijzen dat andere kerkelijke grondheren vanwege dezelfde oorlog grote pachtverminderingen hadden toegekend.

Een certificaat van de stad Tienen van 12 oktober 1485 vermeldde dat pachters van het kapittel van Sint-Servaas wegens oorlogsschade sinds de dood van Lodewijk van Bourbon twee volledige jaren pacht kwijtgescholden hadden gekregen. In het derde jaar betaalden zij slechts een deel.

Pachters van het kapittel van Sint-Lambertus te Waasmont zouden zelfs drie volledige jaren geen pacht hebben betaald en vervolgens twee jaren slechts de helft.

Jan van den Berghe, pachter te Overwinden, verklaarde eveneens dat hem twee volledige pachten waren kwijtgescholden.

Ook pachters en tiendenaars rond Attenhoven verklaarden dat zij wegens de Luikse oorlog drie jaar vermindering hadden gekregen.

Het verweer van Vrouwenpark

Vrouwenpark bestreed zowel de omvang van de schade als de bewijsvoering.

De procureurs wezen erop dat niet iedere schadepost even degelijk was bewezen. Sommige diensten en vervoersverplichtingen zouden volgens de pachtvoorwaarden sowieso voor rekening van de pachter zijn geweest. Ook meenden zij dat Arndt gewone consumptie van zijn grote huishouden soms als oorlogsschade voorstelde.

Zij voerden bovendien aan dat andere Brabantse hoven in vergelijkbare omstandigheden niet automatisch twee of drie jaren pachtvermindering hadden gekregen.

Vrouwenpark wilde daarbij onder meer dienaren van de heer van Chantraine laten verklaren dat het Hof te Boydens was bewaakt en dat er daarom luttel oft emmer niet vele schadenwas geleden, behalve door enkele passerende krijgslieden.

Als tegenvoorbeeld werd Attenhoven aangehaald, waar volgens Vrouwenpark veel ernstiger was geplunderd, de pachter gevangen en gerantsoeneerd was en gronden jarenlang braak hadden gelegen. Daar was schade veroorzaakt soe vander eender zijden zoe vander andere.

Arndts antwoord

Arndt hield vol dat de verklaringen die hij voor de bank van Hakendover had laten opnemen voldoende moesten zijn.

Bij oorlogsschade kon volgens hem onmogelijk ieder verlies exact door verschillende getuigen worden vastgesteld, omdat bij het naderen van soldaten alle lieden dair voer vluchten.

De Leuvense schepenen vroegen daarop nog bijkomende informatie over de pachtverminderingen die elders waren toegestaan. Vanuit Leuven werden officiële brieven verzonden naar kerkelijke instellingen met het verzoek getuigen of authentieke certificaten te leveren.

Het vonnis van 22 november 1485

Na de langdurige bewijsvoering velden de Leuvense schepenen hun definitieve uitspraak.

De slotpassage bepaalt dat mijn vrouwe van vrouwenpercke gehouden sal zijnom Arndt de Wreyser cortsel ende afslach te doene den pacht ende thiende van twee geheele jaren.

Het vonnis werd uitgesproken op xxii novembris, 22 november 1485.

Vrouwenpark werd dus verplicht Arndt twee volledige jaren vermindering van pacht én tienden te verlenen.

De rechtbank kende hem niet elk afzonderlijk opgegeven schadebedrag toe. De honderden kazen, het bier, de wijn, het vee, de paarden en het vernielde huisraad werden niet als één geldsom uitbetaald.

De oplossing was contractueel: na beoordeling van de totale oorlogslast moest de verpachter een aanzienlijk deel van zijn aanspraken prijsgeven.

Betekenis van de akte

De Leuvense akte van 22 november 1485 is uitzonderlijk omdat zij de oorlog rond Hakendover en Wommersom bijna op het niveau van het dagelijkse leven zichtbaar maakt.

De getuigen vertellen over graan dat in enorme hoeveelheden werd gemalen en gebakken, waarbij zelfs de molenaars Rueben Mennekens en Daniel Blanckarts uit Eliksem werden gehoord; over soldaten die kaas, runderen, varkens, hamels, bier en wijn verbruikten; over ruiters van de prins van Oranje die vanuit diens verblijf te Linter werden ingezet om Boydens tegen andere soldaten te beschermen; over dienaren van de heer van Chantraine, verbonden met dezelfde ordeorganisatie waartoe het vlakbij gelegen Bosschellen behoorde; over boeren die hun akkers ontvluchtten en vee naar Linter dreven; over verloren paarden en militaire dienst; en ten slotte over de overstroming van het Tiense broek in 1483.

Het beeld is dat van een landbouwbedrijf dat gedurende jaren onder druk stond van oorlog, militaire verplichtingen, inkwartiering, bescherming, voedselvorderingen en natuurrampen.

Op 22 november 1485 erkenden de Leuvense schepenen uiteindelijk dat deze omstandigheden zwaar genoeg waren om de financiële last niet volledig bij de pachter te laten. Arndt de Wreyser kreeg vermindering van twee volledige jaren pacht en tienden.